Egwyddorion y Cenhedloedd Unedig ar gyfer Personau Hŷn

Cafodd Egwyddorion y Cenhedloedd Unedig ar gyfer Personau Hŷn eu mabwysiadu gan Gynulliad Cyffredinol y Cenhedloedd Unedig (Penderfyniad 46/91) ar 16 Rhagfyr 1991. Cafodd llywodraethau eu hannog i’w hymgorffori yn eu rhaglenni cenedlaethol pryd bynnag y byddai modd. Mae yna ddeunaw o egwyddorion, a all gael eu grwpio o dan bum thema: annibyniaeth, cyfranogi, gofal, hunangyflawniad ac urddas.

Mae’r Egwyddorion yn cydnabod: 

  • yr amrywiaeth aruthrol yn sefyllfaoedd pobl hŷn, nid yn unig rhwng gwledydd ond o fewn gwledydd a rhwng unigolion;
  • bod mwy o unigolion yn cyrraedd oedran sylweddol a hynny mewn iechyd gwell nag erioed o’r blaen;
  • bod ymchwil wyddonol yn gwrthbrofi llawer o stereoteipiau ynghylch dirywiad anochel ac anwrthdroadwy gydag oedran;
  • bod rhaid rhoi cyfleoedd, mewn byd sydd â nifer a chyfran gynyddol o bobl hŷn, i bobl hŷn barod a galluog gymryd rhan yng ngweithgareddau parhaus y gymdeithas a chyfrannu atyn nhw;
  • bod y straen ar fywyd teuluol mewn gwledydd datblygedig a gwledydd sy’n datblygu fel ei gilydd yn gofyn am gymorth i’r rhai sy’n darparu gofal i bobl hŷn fregus.

Mae Comisiynydd Pobl Hŷn Cymru o dan rwymedigaeth gyfreithiol i roi sylw i’r Egwyddorion hyn ac mae’n dda ganddi wneud hynny. Dyma Egwyddorion a ddylai gael eu hystyried gan bob sefydliad a’u cymryd fel fframwaith ar gyfer sut maen nhw’n trin pobl hŷn.

bod y straen ar fywyd teuluol mewn gwledydd datblygedig a gwledydd sy’n datblygu fel ei gilydd yn golygu bod rhaid wrth gefnogaeth i’r sawl sy’n darparu gofal i bobl hŷn bregus.

Mae Comisiwn Pobl Hŷn Cymru yn cymeradwyo’r egwyddorion hyn ac yn credu y dylai pob sefydliad eu hystyried fel fframwaith ar gyfer trin pobl hŷn.

Annibyniaeth

1. Dylai personau hŷn gael mynediad at fwyd, dŵr, cysgod, dillad a gofal iechyd digonol a hynny drwy ddarpariaeth ar gyfer incwm, cymorth y teulu a’r gymuned a hunangymorth.

2. Dylai personau hŷn gael y cyfle i weithio neu i gael mynediad at gyfleoedd eraill i gynhyrchu incwm.

3. Dylai personau hŷn gael cyfranogi wrth benderfynu pa bryd i dynnu’n ôl o’r gweithlu a pha mor gyflym.

4. Dylai personau hŷn gael mynediad at raglenni priodol o addysg a hyfforddiant.

5. Dylai personau hŷn gael byw mewn amgylcheddau sy’n ddiogel ac a all gael eu haddasu at ddewisiadau personol a newidiadau mewn galluoedd.

6. Dylai personau hŷn allu byw gartref cyn hired ag y bo modd.

Cyfranogi

7. Dylai personau hŷn barhau i gael eu hintegreiddio yn y gymdeithas, cymryd rhan weithgar wrth ffurfio a gweithredu polisïau sy’n effeithio’n uniongyrchol ar eu llesiant a rhannu eu gwybodaeth a’u medrau â’r cenedlaethau iau.

8. Dylai personau hŷn gael chwilio am gyfleoedd a datblygu cyfleoedd i wasanaethu’r gymuned ac i wasanaethu fel gwirfoddolwyr mewn safleoedd sy’n briodol i’w diddordebau a’u galluoedd.

9. Dylai personau hŷn gael ffurfio mudiadau neu gymdeithasau i bersonau hŷn.

Gofal

10. Dylai personau hŷn gael manteisio ar ofal ac amddiffyniad y teulu a’r gymuned yn unol â system pob cymdeithas o werthoedd diwylliannol.

11. Dylai personau hŷn gael mynediad at ofal iechyd i’w helpu i gadw neu adennill y lefel orau posibl o lesiant corfforol, meddyliol ac emosiynol ac i atal neu ohirio dechreuad salwch.

12. Dylai personau hŷn gael mynediad at wasanaethau cymdeithasol a chyfreithiol i wella’u hymreolaeth, eu hamddiffyniad a’u gofal.

13. Dylai personau hŷn gael defnyddio lefelau priodol o ofal sefydliadol sy’n darparu amddiffyniad, adsefydliad ac ysgogiad cymdeithasol a meddyliol a hynny mewn amgylchedd trugarog a diogel.

14. Dylai personau hŷn gael mwynhau hawliau dynol a rhyddidau sylfaenol pan fyddant yn byw mewn unrhyw gyfleuster ar gyfer cysgod, gofal neu driniaeth, gan gynnwys parch llawn i’w hurddas, eu credoau, eu hanghenion a’u preifatrwydd ac i’w hawl i wneud penderfyniadau am eu gofal ac am ansawdd eu bywydau.

Hunangyflawniad

15. Dylai personau hŷn gael dilyn cyfleoedd i ddatblygu eu potensial i’r eithaf.

16. Dylai personau hŷn gael mynediad at adnoddau addysgol, diwylliannol, ysbrydol ac adloniadol y gymdeithas.

Urddas

17. Dylai personau hŷn gael byw mewn urddas a diogelwch a bod yn rhydd rhag cael eu hecsbloetio a’u cam-drin yn gorfforol neu’n feddyliol.

18. Dylai personau hŷn gael eu trin yn deg ni waeth beth fo’u hoed, eu rhywedd, eu cefndir hiliol neu ethnig, eu statws anabledd neu eu statws arall, a chael eu gwerthfawrogi yn annibynnol ar eu cyfraniad economaidd.

Mae rhagor o wybodaeth am Egwyddorion y Cenhedloedd Unedig ar Bersonau Hŷn ar gael yma: http://www.un.org/documents/ga/res/46/a46r091.htm